Modern hayatın devamlılığı, kesintisiz enerji arzına bağlıdır. Bir fabrikanın durması, bir hastanenin elektriksiz kalması veya bir şehrin karanlığa gömülmesi, sadece ekonomik bir kayıp değil, stratejik bir güvenlik sorunudur. Enerji nakil hatları (ENH), elektriği santralden tüketiciye taşıyan “damarlarımızdır”. Ancak bu damarların sinsi bir düşmanı vardır: Korozyon.

Rüzgar, kar veya buz yükü genellikle hatların yıkılmasının görünen sebebi olsa da, asıl suçlu genellikle yıllar içinde metali içten içe yiyen, kesitini zayıflatan ve direği en ufak bir fırtınada devrilecek hale getiren korozyondur (paslanmadır).

1. Enerji Nakil Hatlarında (ENH) Korozyon Tehdidi Nedir?

Enerji nakil hatları, doğanın en sert koşullarına (dağ zirveleri, nemli vadiler, tuzlu kıyı şeritleri) maruz kalan açık hava yapılarıdır. Korumasız çelik, atmosferdeki oksijen ve nem ile reaksiyona girerek demir okside (pasa) dönüşür.

Bölgesel Risk Analizi

Korozyon hızı her yerde aynı değildir. İES Galvaniz mühendisleri, direk tasarımında projenin coğrafi konumunu dikkate alır:

• Kıyı Bölgeleri (Marine Environment): Denizden gelen tuzlu su buharı (Klorür iyonları), elektrokimyasal korozyonu hızlandırır. Bu bölgelerde boyalı bir direğin ömrü 3-5 yılı geçmez.
• Endüstriyel Bölgeler: Fabrika bacalarından çıkan Kükürt Dioksit (SO2) ve diğer asidik gazlar, metal yüzeyinde asit yağmuru etkisi yaratarak çok hızlı kütle kaybına yol açar.

Korozyonun Sonuçları: Domino Etkisi

Bir direğin korozyona uğraması sadece o direği ilgilendirmez. Paslanan bir direk ayağı zayıflar ve taşıma kapasitesini (mukavemet momentini) kaybeder. İlk fırtınada bu direk devrildiğinde, iletken teller gerilir ve domino etkisiyle hattın devamındaki sağlam direkleri de yıkar. Sonuç: Kilometrelerce hattın çökmesi ve günlerce süren elektrik kesintisi.

2. A Tipi (Kafes) Direk Nedir? Yapısal Özellikleri

Türkiye’de Alçak Gerilim (AG) ve Orta Gerilim (OG) dağıtım şebekelerinde en yaygın kullanılan, genellikle köşebent (L demiri) profillerin birleştirilmesiyle oluşturulan kafes yapılı direklere “A Tipi Direk” veya “Demir Direk” denir.

Neden “A” Tipi?

İsminden de anlaşılacağı gibi, yan profilden bakıldığında “A” harfine benzer. Tabanı geniştir ve tepeye doğru daralır. Bu piramidal geometri, direğin devrilme momentine karşı direncini artırır ve yükü zemine (temele) dengeli bir şekilde yayar.

Parçalı Yapı ve Montaj

A tipi direkler; ana dikmeler, çaprazlar (örgüler) ve traverslerden oluşur. İES Galvaniz fabrikasında bu parçalar, projeye göre kaynaklı (genellikle alt gövde) veya cıvatalı (üst gövde ve traversler) olarak üretilir.

3. Beton ve Ağaç Direklere Göre A Tipi Direklerin Avantajları

Proje sahipleri  neden beton yerine galvanizli çelik direği tercih etmeli?

A. Hafiflik ve Lojistik (Dağlık Arazi Avantajı)

Bir enerji hattı genellikle yolun olmadığı sarp arazilerden geçer. 10-12 metrelik bir beton direk tonlarca ağırlıktadır ve nakliyesi, vinçle dikilmesi çok zordur, bazen imkansızdır.

• Çelik Avantajı: A tipi çelik direkler betona göre çok daha hafiftir. Parçalı (demonte) olarak katır sırtında veya küçük araçlarla en sarp zirvelere bile taşınabilir ve yerinde monte edilebilir.

B. Esneklik ve Deprem Dayanımı

Beton gevrek bir malzemedir; esnemez, kırılır. Çelik ise “sünek” (ductile) bir malzemedir.

• Çelik Avantajı: Deprem, fırtına veya iletken kopması gibi ani yüklerde A tipi direkler esneyerek enerjiyi sönümler. Beton direk gibi aniden kırılarak hattı yere indirmez.

C. Geri Dönüşüm ve Çevre

Ömrünü tamamlayan veya hasar gören bir beton direk, doğada “moloz” olarak kalır.

• Çelik Avantajı: Galvanizli çelik direkler, 50 yıllık ömürleri bittiğinde bile %100 geri dönüştürülebilir ve hurda değeriyle ekonomiye geri kazandırılır.

4. A Tipi Direk Çeşitleri ve Görevleri

Enerji hattındaki her direk aynı görevi yapmaz. Statik hesaplarına göre 3 ana kategoriye ayrılırlar:

Taşıyıcı Direkler

Hattın düz bir doğrultuda gittiği yerlerde kullanılır. Görevi sadece iletkenin (telin) ağırlığını ve rüzgar yükünü taşımaktır. Hattın gerilme yükünü taşımazlar. En hafif ve ekonomik direklerdir.

Durdurucu Direkler

Hattın belirli aralıklarla gerdirildiği ve sabitlendiği direklerdir. İletkenin kopması durumunda hattın geri kalanının yıkılmasını önleyen “sigorta” görevi görürler. Yapıları taşıyıcılara göre daha güçlüdür.

Nihayet (Son) ve Köşe (Zaviye) Direkleri

• Nihayet: Hattın başladığı veya bittiği (trafo binası vb.) direklerdir. Tek taraflı çekme kuvvetine dayanırlar.
• Köşe (Zaviye): Hattın yön değiştirdiği (sağa/sola döndüğü) noktalarda kullanılır. Köşe açısına göre (örneğin 30°, 60°, 90°) oluşan bileşke kuvvetleri karşılayacak şekilde tasarlanırlar.

Sıcak Daldırma Galvaniz

5. Korozyona Karşı Kesin Çözüm: Sıcak Daldırma Galvaniz

Enerji hatları bir kez devreye alındıktan sonra (“enerjilendikten” sonra), bakım yapmak için elektriği kesmek çok maliyetli ve zordur. Bir direğin tepesine çıkıp boya yapmak operasyonel olarak neredeyse imkansızdır. Bu nedenle enerji direkleri “Bakım Gerektirmeyen” (Maintenance-Free) yapıda olmalıdır.

Bunu sağlayan tek teknoloji Sıcak Daldırma Galvanizdir.

TS EN ISO 1461 Standartları

İES Galvaniz tesislerinde üretilen A tipi direkler, kaynak ve delik işlemleri bittikten sonra 450°C’deki sıvı çinko havuzuna daldırılır.

• Kaplama Kalınlığı: Enerji direkleri için standartlarda belirtilen ortalama kaplama kalınlığı (genellikle 85 mikron ve üzeri) garanti edilir. Bu kalınlık, direğin en az 40-50 yıl paslanmamasını sağlar.

Toprak Altı Korozyonu (Kritik Nokta)

Direğin en zayıf noktası, toprağa girdiği ve betonla temas ettiği “zemin geçiş” bölgesidir. Nem ve toprak asitleri burada metale saldırır. Boyalı direkler genellikle dipten çürüyerek devrilir. Sıcak daldırma galvaniz, toprağın altında kalan ayak kısımlarında (stubs) bile tam koruma sağlar.

6. İES Galvaniz Üretim Teknolojisi: Kaynaklı ve Cıvatalı İmalat

Kalite, detaylarda gizlidir. A tipi direklerin imalatı basit demircilik işi değildir; mühendislik ve standart gerektirir.

Kaynaklı İmalat (Welded Fabrication)

Direklerin alt gövdeleri ve birleşim noktaları genellikle kaynaklıdır. Kaynaklar, sertifikalı personel tarafından gazaltı veya tozaltı yöntemleriyle yapılır. Galvaniz öncesi kaynak cürufları temizlenerek kaplamanın homojen olması sağlanır.

Cıvatalı (Demonte) Sistemler

Özellikle ihracat projelerinde veya çok sarp arazilere yapılacak montajlarda, direklerin tamamen cıvatalı (demonte) olarak üretilmesi tercih edilir. CNC makinalarımızda açılan deliklerin hassasiyeti sayesinde, dağın tepesinde montaj yapılırken “delik denk gelmedi” sorunu yaşanmaz.

14 Metre Galvaniz Havuzu Avantajı

İES Galvaniz’in 14 metre uzunluğundaki galvaniz kazanı sayesinde, uzun direk parçaları tek seferde (tek daldırma) kaplanır. Çift daldırma yapılan direklerde oluşan ek izleri veya çarpılma riskleri ortadan kalkar.

7. Enerji Nakil Hattı Projelendirmesi ve Direk Seçimi

Doğru direği seçmek için mühendislerin şu parametreleri hesaplaması gerekir:

Buz Yükü Bölgeleri

Türkiye coğrafyası iklim koşullarına göre I., II., III., IV. ve V. buz yükü bölgelerine ayrılmıştır.

• Örnek: Antalya’daki (I. Bölge) bir direk ile Erzurum Palandöken’deki (V. Bölge) bir direk, üzerlerinde birikecek buz ağırlığı nedeniyle tamamen farklı mukavemet özelliklerine sahip olmalıdır. Yanlış bölge seçimi, kışın hattın çökmesi demektir.

Rüzgar Açıklığı (Menzil)

İki direk arasındaki mesafeye “menzil” denir. Menzil arttıkça, tellerin ağırlığı ve rüzgarın tellere uyguladığı kuvvet artar. İES Galvaniz, projenizdeki menzil değerlerine (örneğin 50m, 80m, 100m) uygun tepe kuvvetine sahip direkleri üretir.

İletken (Tel) Seçimi

Kullanılacak telin tipi (Rose, Swallow, Pigeon, Hawk vb.) ve kesiti, direğe binen yükü doğrudan etkiler.

• Swallow (AWG 3): Köy şebekelerinde sık kullanılır.
• Pigeon (3/0 AWG): Orta gerilim hatlarının standardıdır.

8. Bakım, Denetim ve Ömür Analizi

Galvanizli A tipi direkler “tak ve unut” prensibine en yakın çözümdür, ancak işletme süresince basit kontroller ömrü daha da uzatır.

• Gözle Muayene: Galvaniz zamanla parlak gri rengini kaybedip matlaşır (Patina). Bu normaldir ve korumanın çalıştığını gösterir. Ancak fiziksel darbe almış yerlerde paslanma varsa, “soğuk galvaniz” ile onarılmalıdır.
• Topraklama (Earthing) Kontrolü: Direğin topraklama direnci periyodik olarak ölçülmelidir. İyi bir topraklama, hem can güvenliği sağlar hem de kaçak akımların neden olacağı korozyonu önler.
• Ekonomik Ömür: Galvanizli bir çelik direğin ömrü 50 yılı aşabilir. Beton direklerin 15-20 yılda çatlayıp demirlerinin paslandığı düşünüldüğünde, çelik direk Yatırım Geri Dönüşü (ROI) en yüksek seçenektir.

9. Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

1. A tipi direk ile kafes direk aynı mıdır?

Evet, A tipi direkler kafes (lattice) yapılı direklerin bir alt türüdür. Genellikle dağıtım hatlarında (36 kV’a kadar) kullanılır. Daha yüksek gerilimlerde (154 kV, 380 kV) daha büyük kafes direkler (pylon) kullanılır.

2. Enerji direkleri neden galvanizlenmek zorundadır?

Çünkü TEDAŞ ve uluslararası standartlar bunu şart koşar. Boya, enerji hatları gibi bakımı zor ve riskli yapılar için sürdürülebilir bir koruma yöntemi değildir.

3. Eski paslı direkler yerinde galvanizlenir mi?

Hayır. Sıcak daldırma galvaniz sadece fabrikada yapılabilir. Ancak sahadaki paslı direkler temizlenip özel boyalarla korunabilir, fakat bu geçici bir çözümdür. En doğrusu baştan galvanizli direk kullanmaktır.

4. 3/0 (Pigeon) iletken için hangi direk kullanılır?

Bu, buz yükü bölgesine ve direkler arası mesafeye (menzil) göre değişir. Örneğin II. buz yükü bölgesinde, 3/0 iletken için genellikle 10 veya 12 metre boyunda T-10, T-12 gibi tip direkler veya muadili A tipi demir direkler seçilir.

Enerji Güvenliği Şansa Bırakılamaz

Bir ülkenin kalkınması, enerjinin kesintisiz akışına bağlıdır. Korozyon nedeniyle devrilen her direk, sanayide üretim kaybı, evlerde mağduriyet demektir.

İES Galvaniz, TEDAŞ şartnamelerine tam uyumlu, kaynak kalitesi sertifikalı ve 14 metrelik havuzlarda tek parça galvanizlenmiş A Tipi direkleri ile enerji hatlarınızın 50 yıl boyunca ayakta kalmasını sağlar.